ସୁପ୍ରିମ୍ କୋର୍ଟ - ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା

ସାମ୍ବିଧାନ ଅନୁଚ୍ଛେଦ: ଅନୁଚ୍ଛେଦ 124

• ସ୍ଥାପନ: ଭାରତର ସୁପ୍ରିମ୍ କୋର୍ଟ ସାମ୍ବିଧାନର ଅନୁଚ୍ଛେଦ 124 ଅଧୀନରେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି।
• ଗଠନ:
  • ଭାରତର ମୁଖ୍ୟ ବିଚାରପତି (CJI)
  • ଅନ୍ୟ 8 ଜଣ ବିଚାରପତି (ଅନୁଚ୍ଛେଦ 124(2) ଅନୁଯାୟୀ)
• କାର୍ଯ୍ୟକାଳ:
  • ବିଚାରପତିମାନେ 65 ବର୍ଷ ବୟସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପଦରେ ରହିଥାନ୍ତି (ଅନୁଚ୍ଛେଦ 124(2)(a) ଅନୁଯାୟୀ)
• ନିଯୁକ୍ତି:
  • ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଭାରତର ମୁଖ୍ୟ ବିଚାରପତି ଓ ସୁପ୍ରିମ୍ କୋର୍ଟର ଜ୍ୟେଷ୍ଠତମ ବିଚାରପତିଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି ନିଯୁକ୍ତି ଦିଅନ୍ତି (ଅନୁଚ୍ଛେଦ 124(2)(b) ଅନୁଯାୟୀ)
• ଅପସାରଣ:
  • ଅପଚାର କିମ୍ବା ଅସମର୍ଥତା କାରଣରୁ ସୁପ୍ରିମ୍ କୋର୍ଟ ଦ୍ୱାରା ତଦନ୍ତ ପରେ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଅପସାରଣ କରିପାରିବେ (ଅନୁଚ୍ଛେଦ 124(4) ଅନୁଯାୟୀ)
• କ୍ଷମତା:
  • ମୂଳ, ଆପିଲ ଓ ପରାମର୍ଶ କାର୍ଯ୍ୟାଧିକାର
• ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତାରିଖ:
  • 1950: 28 ଜାନୁଆରୀ 1950 ରେ ସୁପ୍ରିମ୍ କୋର୍ଟ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା
  • 1973: କେଶବାନନ୍ଦ ଭାରତୀ ବନାମ କେରଳ ରାଜ୍ୟ ମାମଲାରେ ମୌଳିକ ଗଠନ ତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା
• ମୁଖ୍ୟ ଧାରଣା:
  • ମୂଳ କାର୍ଯ୍ୟାଧିକାର: କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବିବାଦ
  • ଆପିଲ କାର୍ଯ୍ୟାଧିକାର: ହାଇକୋର୍ଟ ଓ ଅନ୍ୟ ଟ୍ରାଇବ୍ୟୁନାଲରୁ ଆପିଲ
  • ପରାମର୍ଶ କାର୍ଯ୍ୟାଧିକାର: ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଠାଯାଇଥିବା ଆଇନଗତ ପ୍ରଶ୍ନରେ ମତାମତ ଦିଅନ୍ତି

ହାଇକୋର୍ଟ - ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା

ସାମ୍ବିଧାନ ଅନୁଚ୍ଛେଦ: ଅନୁଚ୍ଛେଦ 214

• ସ୍ଥାପନ: ହାଇକୋର୍ଟଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ବିଧାନର ଅନୁଚ୍ଛେଦ 214 ଅଧୀନରେ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଛି।
• ଗଠନ:
  • ହାଇକୋର୍ଟର ମୁଖ୍ୟ ବିଚାରପତି
  • ଅନ୍ୟ ବିଚାରପତିମାନେ (ସଂଖ୍ୟା ରାଜ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ)
• ନିଯୁକ୍ତି:
  • ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଭାରତର ମୁଖ୍ୟ ବିଚାରପତି ଓ ରାଜ୍ୟର ରାଜ୍ୟପାଳଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି ନିଯୁକ୍ତି ଦିଅନ୍ତି (ଅନୁଚ୍ଛେଦ 217 ଅନୁଯାୟୀ)
• କାର୍ଯ୍ୟକାଳ:
  • ବିଚାରପତିମାନେ 62 ବର୍ଷ ବୟସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରତ ରହନ୍ତି (ଅନୁଚ୍ଛେଦ 217(2)(a) ଅନୁଯାୟୀ)
• ଅପସାରଣ:
  • ଅସାଦାଚରଣ କିମ୍ବା ଅସମର୍ଥତା କାରଣରୁ ହାଇକୋର୍ଟ ଦ୍ୱାରା ତଦନ୍ତ ପରେ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଅପସାରଣ କରିପାରିବେ (ଅନୁଚ୍ଛେଦ 217(4) ଅନୁଯାୟୀ)
• କ୍ଷମତା:
  • ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ମୂଳ ଓ ଅପିଲ ବିଚାର କ୍ଷମତା
• ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତାରିଖ:
  • 1950: 1 ଜାନୁଆରୀ 1950ରେ କୋଲକାତାରେ ପ୍ରଥମ ହାଇକୋର୍ଟ ସ୍ଥାପିତ
  • 1956: ସମ୍ବିଧାନ (ସପ୍ତମ ସଶୋଧନ) ଆଇନ ଅନୁସାରେ ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ ଓ ମଦ୍ରାସରେ ହାଇକୋର୍ଟ ସ୍ଥାପିତ
• ମୁଖ୍ୟ ଧାରଣା:
  • ମୂଳ ବିଚାର କ୍ଷମତା: ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକର ବିଚାର
  • ଅପିଲ ବିଚାର କ୍ଷମତା: ଅଧୋସ୍ତର କୋର୍ଟରୁ ଅପିଲ
  • ବିଚାରପତି ସ୍ଥାନାନ୍ତର: ହାଇକୋର୍ଟ ବିଚାରପତିମାନେ ଅନ୍ୟ ହାଇକୋର୍ଟକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇପାରିବେ (ଅନୁଚ୍ଛେଦ 222 ଅନୁଯାୟୀ)

ଅଧୋସ୍ତର କୋର୍ଟ - ସମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା

ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଚ୍ଛେଦ: ଅନୁଚ୍ଛେଦ 226

• ସ୍ଥାପନ: ରାଜ୍ୟ ସରକାରମାନେ ସମ୍ବିଧାନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଆଇନ ଅଧୀନରେ ଅଧୀନ ନ୍ୟାୟାଳୟଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି।
• ପ୍ରକାର:
  • ଜିଲ୍ଲା ନ୍ୟାୟାଳୟ
  • ସେସନ୍ସ ନ୍ୟାୟାଳୟ
  • ଅତିରିକ୍ତ ସେସନ୍ସ ନ୍ୟାୟାଳୟ
  • ମୁଖ୍ୟ ବିଚାରିକ ମାଜିଷ୍ଟ୍ରେଟ
  • ବିଚାରିକ ମାଜିଷ୍ଟ୍ରେଟ
  • କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନିକ ମାଜିଷ୍ଟ୍ରେଟ
• କ୍ଷମତା:
  • ମୂଳ ଓ ଅପିଲ ବିଚାର କ୍ଷମତା ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି
  • ଦିବାଣୀ ଓ ଫୌଜଦାରୀ ବିଷୟ ବିଚାର କରନ୍ତି
• ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତାରିଖ:
  • 1950: ସମ୍ବିଧାନ ଓ ରାଜ୍ୟ ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ ଅଧୀନ ନ୍ୟାୟାଳୟଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା
• ମୁଖ୍ୟ ଧାରଣା:
  • ମୂଳ ବିଚାର କ୍ଷମତା: ପ୍ରଥମ ଉଦାହରଣରେ ମାମଲା ବିଚାର କରିବା
  • ଅପିଲ ବିଚାର କ୍ଷମତା: ନିମ୍ନ ନ୍ୟାୟାଳୟରୁ ଅପିଲ
  • ରିଟ କ୍ଷମତା: ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟଗୁଡ଼ିକ ଆର୍ଟିକଲ 226 ଅଧୀନରେ ମୌଳିକ ଅଧିକାର କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ପାଇଁ ରିଟ ଜାରି କରିପାରନ୍ତି
• ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପଦ:
  • ରିଟ: ହେବିଆସ କର୍ପସ, ମାଣ୍ଡାମସ, ପ୍ରତିବନ୍ଧ, କୋ ୱାରାଣ୍ଟୋ, ସର୍ଟିଓରାରି
  • ବିଚାରିକ ସମୀକ୍ଷା: ଆଇନର ସମ୍ବିଧାନିକତା ସମୀକ୍ଷା କରିବାର ନ୍ୟାୟାଳୟର କ୍ଷମତା

ତୁଳନାତ୍ମକ ସାରାଂଶ ସାରଣୀ

SSC, RRB ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ ତଥ୍ୟ

• ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ଭାରତର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିଚାରିକ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ।
• ହାଇକୋର୍ଟ ସେମାନଙ୍କର ନିଜ ନିଜ ରାଜ୍ୟର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିଚାରିକ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ।
• ଅଧୀନ ନ୍ୟାୟାଳୟ ହେଉଛି ନିମ୍ନ ନ୍ୟାୟାଳୟ ଯାହା ଦୈନନ୍ଦିନ ବିଚାରିକ କାମ କରେ।
• ରିଟ ମୌଳିକ ଅଧିକାର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ହାଇକୋର୍ଟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜାରି କରାଯାଏ।
• ମୂଳ ଅଧିକାର କ୍ଷେତ୍ର ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ମାମଲା ଶୁଣିବା କ୍ଷମତା।
• ଅପିଲ ଅଧିକାର କ୍ଷେତ୍ର ଅର୍ଥାତ୍ ନିମ୍ନ ନ୍ୟାୟାଳୟଙ୍କର ନିଷ୍ପତ୍ତି ପୁନଃବିଚାର କରିବା କ୍ଷମତା।
• ବିଚାରିକ ସମୀକ୍ଷା ହେଉଛି ଆଇନର ବୈଧତା ସମୀକ୍ଷା କରିବାର ନ୍ୟାୟାଳୟର କ୍ଷମତା।
• ମୌଳିକ ଗଠନ ତତ୍ତ୍ୱ****କେଶବାନନ୍ଦ ଭାରତୀ ବନାମ କେରଳ ରାଜ୍ୟ (1973) ରେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା।
• ପ୍ରଥମ ହାଇକୋର୍ଟ****1 ଜାନୁଆରୀ 1950 ରେ କୋଲକାତାରେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା।
• ପ୍ରଥମ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ****28 ଜାନୁଆରୀ 1950 ରେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା।