ବେଦିକ ସଭ୍ୟତା

1. ଉତ୍ପତ୍ତି

• ଭୌଗୋଳିକ ଅଞ୍ଚଳ: ବେଦିକ ସଭ୍ୟତା (ବେଦିକ ଯୁଗ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁଣା) ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶରଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଅଞ୍ଚଳରେ, ମୁଖ୍ୟତଃସିନ୍ଧୁ ଉପତ୍ୟକା ଓଗଙ୍ଗା ଉପତ୍ୟକାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା।
• ସମୟ ସୀମା: ବେଦିକ ସଭ୍ୟତାକୂ ପାରମ୍ପରିକଭାବେଇ.ପୂ. 1500 ରୁ ଇ.ପୂ. 500 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦିଆଯାଇଛି।
• ଅଭିଗମନ: ବେଦିକ ଲୋକମାନେ**ମଧ୍ୟ ଏସିଆ (ଆଧୁନିକ ଆଫଗାନିସ୍ତାନ ଓ ପାକିସ୍ତାନ)**ରୁ ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶକୁ ଆସିଥିବା ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ।
• ମୁଖ୍ୟ ଶବ୍ଦ:ଆର୍ଯ୍ୟ – ପ୍ରାଚୀନ ପାଣ୍ଡୁଳିପିମାନେ ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶକୁ ଆସିଥିବା ଇଣ୍ଡୋ-ଆର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବୋଲାଇବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ଶବ୍ଦ।

2. ପ୍ରାଥମିକ ବେଦିକ ଯୁଗ (ଇ.ପୂ. 1500–1000)

ସମାଜ

• ସାମାଜିକ ଗଠନ:
  • ବର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା: ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ ପଦ୍ଧତି ଭାବେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଯାହାରେବ୍ରାହ୍ମଣ,କ୍ଷତ୍ରିୟ,ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର ଥିଲେ।
  • ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁଜାରି ବର୍ଗ,କ୍ଷତ୍ରିୟ ଯୋଧା,ବୈଶ୍ୟ ବ୍ୟାପାରୀ ଓ ଚାଷୀ ଓଶୂଦ୍ର ଶ୍ରମିକ ଥିଲେ।
• ପରିବାର ଜୀବନ:
  • ପିତୃପ୍ରଧାନ ସମାଜ: ପିତା ପରିବାରର ମୁଖ୍ୟ ଥିଲେ।
  • ସଂଯୁକ୍ତ ପରିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା: ପ୍ରାଥମିକ ବେଦିକ ସମାଜରେ ସାଧାରଣ ଥିଲା।

ଅର୍ଥନୀତି

• କୃଷି:
  • ପ୍ରଧାନ ବୃତ୍ତି ଥିଲା କୃଷି, ବିଶେଷକରିଗହମ, ଜଉ ଓ ବାଜରା ଚାଷ।
  • ଲାଙ୍ଗଳ ଓସିଞ୍ଚନ ପ୍ରଣାଳୀର ବ୍ୟବହାର ହେଉଥିଲା।
• ବାଣିଜ୍ୟ:
  • ମେସୋପୋଟେମିଆ ଓ ମଧ୍ୟ ଏସିଆ ସହିତ ବାଣିଜ୍ୟ ସାଧାରଣ ଥିଲା।
  • ଗୋପାଳନ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଥିଲା।
• ଶିଳ୍ପ:
  • କୁମ୍ଭକାର, ବୁଣାକାରୀ ଓ ଧାତୁଶିଳ୍ପ ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଉଥିଲା।

ଧର୍ମ

• ଦେବତା:
  • ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଧାନ ଦେବତା ଥିଲେ, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ଝଡ଼ ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ।
  • ଅନ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେବତା ମଧ୍ୟରେ ବରୁଣ,ସୋମ ଓଅଗ୍ନି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
• ଅନୁଷ୍ଠାନ:
  • ଯଜ୍ଞ (ବଳି ଅନୁଷ୍ଠାନ) କରାଯାଉଥିଲା।
  • ହୋମ (ଅଗ୍ନି ବଳି) ଏକ ସାଧାରଣ ଅଭ୍ୟାସ ଥିଲା।
• ବିଶ୍ୱାସ:
  • ଋତ (ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କ୍ରମ) ଓସଂସାର (ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଚକ୍ର) ପ୍ରତି ବିଶ୍ୱାସ।
  • ପରଲୋକ ପିତୃଲୋକ (ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ଜଗତ)ରେ ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଉଥିଲା।

ରାଜନୈତିକ ଗଠନ

• ରାଜନ୍ୟ (କ୍ଷତ୍ରିୟ):
  • ରାଜା (ରାଜା) ରାଜ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ ଥିଲେ।
  • ରାଜନ୍ୟ ଶାସନ ଶ୍ରେଣୀ ଥିଲା।
• ଗ୍ରାମ ସଂଗଠନ:
  • ଗ୍ରାମ (ଗାଁ) ପ୍ରଶାସନର ମୂଳ ଏକକ ଥିଲା।
  • ଗ୍ରାମ ସଭା ଗ୍ରାମ ବୃଦ୍ଧଙ୍କ ସଭା ଥିଲା।
• ସେନା:
  • ରାଜା ସେନା ଅଭିଯାନ ନେତୃତ୍ୱ ନେଉଥିଲେ।
  • ଶ୍ରେଣୀ (କୁଳ) ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ସଂଗଠିତ ହୁଏ।

3. ପରବର୍ତ୍ତୀ ବେଦୀୟ ଯୁଗ (୧୦୦୦–୫୦୦ BCE)

ସମାଜ

• ସାମାଜିକ ସଂରଚନା:
  • ବର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅଧିକ କଠିନ ହେଲା।
  • ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଧିକ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବ ପାଇଲେ।
  • ଶୂଦ୍ରମାନେ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ବଞ୍ଚିତ ହେଲେ।
• ଜାତି ବ୍ୟବସ୍ଥା:
  • ବ୍ରାହ୍ମଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
  • ଜାତି-ଆଧାରିତ ବୃତ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ଅଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲା।

ଅର୍ଥନୀତି

• କୃଷି:
  • ମୁଖ୍ୟ ବୃତ୍ତି ଭାବେ ଜାରି ରହିଲା।
  • ଲୌହ ଉପକରଣର ବ୍ୟବହାର ଅଧିକ ସାଧାରଣ ହେଲା।
• ବାଣିଜ୍ୟ:
  • ସାମୁଦ୍ରିକ ବାଣିଜ୍ୟ ଉପକୂଳ ଅଞ୍ଚଳ ସହିତ ବିସ୍ତାର ପାଇଲା।
  • ଦକ୍ଷିଣ ପୂର୍ବ ଏସିଆ ଓ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଚ୍ୟ ସହିତ ବାଣିଜ୍ୟ ବଢ଼ିଲା।
• ଶିଳ୍ପ ଓ ହସ୍ତତନ୍ତ:
  • ଲୌହ ଗଳାଇବା,ବସ୍ତ୍ର ଉତ୍ପାଦନ, ଓକୁମ୍ଭାରକାମ ଉନ୍ନତ ହେଲା।
  • ନଗର କେନ୍ଦ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଯେପରିବାରଣାସୀ, ମଥୁରା, ଓ ଅଯୋଧ୍ୟା ଉଭା ହେଲେ।

ଧର୍ମ

• ଦେବତାମାନେ:
  • ବିଷ୍ଣୁ ଓଶିବ ଅଧିକ ପ୍ରମୁଖ ହେଲେ।
  • ଦୁର୍ଗା ଓକାଳୀ ପରବର୍ତ୍ତୀ ବେଦିକ ପାଠ୍ୟରେ ପୂଜା ପାଉଥିଲେ।
• ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ:
  • ଯଜ୍ଞଗୁଡ଼ିକ ଅଧିକ ଜଟିଳ ହେଲା।
  • ପୁରୁଷ ସୂକ୍ତ (ଋଗ୍ୱେଦରେ ଏକ ସ୍ତୋତ୍ର) ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପୁରୁଷକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ।
• ଦର୍ଶନ:
  • ଉପନିଷଦଗୁଡ଼ିକ ଆରମ୍ଭ ହେଲା,ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା ଓ ରହସ୍ୟବାଦ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ।
  • ଆତ୍ମା (ଆତ୍ମନ) ଓବ୍ରହ୍ମ (ପରମ ସତ୍ୟ) ଧାରଣା ପ୍ରସ୍ତାବିତ ହେଲା।

ରାଜନୈତିକ ସଂରଚନା

• ରାଜା:
  • ରାଜାର ଶକ୍ତି ବଢ଼ିଲା ଏବଂ ସେ ଜଣେମହାରାଜା ହେଲେ।
• ଗ୍ରାମ ପ୍ରଶାସନ:
  • ଗ୍ରାମ ସଭା ଚାଲୁ ରହିଲା, କିନ୍ତୁରାଜାର ଅଧିକାର ଅଧିକ ହେଲା।
• ସେନା:
  • ଶ୍ରେଣୀ****ସଂଘ (ଗୋଷ୍ଠୀ) ଏବଂଜନପଦ (ଅଞ୍ଚଳ) ଭାବେ ବିକଶିତ ହେଲା।
  • ସେନା ଅଭିଯାନ ଅଧିକ ସଂଗଠିତ ହେଲା।
• ରାଜ୍ୟର ଉଦ୍ଭବ:
  • କୁରୁ, ପଞ୍ଚାଳ ଏବଂ ବଜ୍ଜି ପରିରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।
  • ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରାୟତଃବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବୈଧତା ପାଇଁ ସମର୍ଥନ କରୁଥିଲେ।

4. ବେଦିକ ସଭ୍ୟତାର ଧାର୍ମିକ ଗ୍ରନ୍ଥମାନେ

A. ଋଗ୍ୱେଦ

• ରଚନା: ପ୍ରାଚୀନତମ ବେଦିକ ଗ୍ରନ୍ଥ,୧୫୦୦–୧୨୦୦ BCE ମଧ୍ୟରେ ରଚିତ।
• ବିଷୟବସ୍ତୁ:
  • ୧୦ ମଣ୍ଡଳ (ପୁସ୍ତକ) ଭିତରେ ୧୦୨୮ ସ୍ତୋତ୍ର।
  • ପୂଜାପାଠ, ଦେବତା ଏବଂ ପ୍ରକୃତି ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ।
• ପ୍ରଧାନ ଦେବତା:
  • ଇନ୍ଦ୍ର,ବରୁଣ,ଅଗ୍ନି,ସୋମ।
• ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ତୋତ୍ର:
  • ପୁରୁଷ ସୂକ୍ତ (ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପୁରୁଷ ବର୍ଣ୍ଣନା)।
  • ଋଗ୍ୱେଦ ସଂହିତା ମୂଳ ପାଠ।
• ଭାଷା:ସଂସ୍କୃତ।

B. ଯଜୁର୍ୱେଦ

• ରଚନା:୧୨୦୦–୯୦୦ BCE ମଧ୍ୟରେ ରଚିତ।
• ବିଷୟବସ୍ତୁ:
  • ପୂଜାପାଠ ଏବଂ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ।
  • ପୁରୋହିତମାନେ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ର ଅନ୍ତର୍ଭୂକ୍ତ।
• ଉପଗ୍ରନ୍ଥ:
  • ଶୁକ୍ଳ ଯଜୁର୍ୱେଦ ଏବଂକୃଷ୍ଣ ଯଜୁର୍ୱେଦ।
• ଭାଷା:ସଂସ୍କୃତ।

C. ସାମ୍ୱେଦ

• ରଚନା:୧୨୦୦–୯୦୦ BCE ମଧ୍ୟରେ ରଚିତ।
• ବିଷୟବସ୍ତୁ:
  • ସ୍ୱର ଏବଂ ଗାନ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ।
  • ବଳିଦାନ ପୂଜାରେ ବ୍ୟବହୃତ।
• ବିଶେଷ ଲକ୍ଷ୍ୟ:
  • ଗାନ ପାଇଁ ସ୍ୱର ରୂପ ଅନ୍ତର୍ଭୂକ୍ତ।
• ଭାଷା:ସଂସ୍କୃତ।

D. ଅଥର୍ୱ୍ୱେଦ

• ସଂଯୋଜନ:୧୦୦୦–୭୦୦ BCE ମଧ୍ୟରେ ରଚିତ।
• ବିଷୟବସ୍ତୁ:
  • ଜାଦୁ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦିଅଛି।
  • ପ୍ରାର୍ଥନା ଓ ମନ୍ତ୍ର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
• ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶେଷତା:
  • ଲୋକକଥା ଓ ଜାଦୁଈ ପାଠ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
  • ଚିକିତ୍ସା ଓ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଜ୍ଞାନ ସମାବିଷ୍ଟ।
• ଭାଷା:ସଂସ୍କୃତ।

E. ଉପନିଷଦ

• ସଂଯୋଜନ:୮୦୦–୫୦୦ BCE ମଧ୍ୟରେ ରଚିତ।
• ବିଷୟବସ୍ତୁ:
  • ଦର୍ଶନ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦିଅଛି।
  • ଆତ୍ମା (ଆତ୍ମନ) ଓବ୍ରହ୍ମ (ପରମ ସତ୍ୟ) ବିଷୟରେ ଅନୁସନ୍ଧାନ।
• ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପନିଷଦ:
  • ବୃହଦାରଣ୍ୟକ,ଚାନ୍ଦୋଗ୍ୟ,କେନ,ମାଣ୍ଡୂକ୍ୟ।
• ଭାଷା:ସଂସ୍କୃତ।

ପ୍ରତିଯୋଗିତାମୂଳକ ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ ତଥ୍ୟ

ବାରମ୍ବାର ପଚରାଯାଉଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ (FAQs)

• ପ୍ର: ପ୍ରାଚୀନତମ ବେଦ ପାଠ୍ୟଟି କେଉଁଟି?
  ଉ: ଋଗ୍ୱେଦ

• ପ୍ରଶ୍ନ: ବେଦୀୟ ଯୁଗର ପ୍ରଧାନ ଦେବତା କେଉଁମାନେ ଥିଲେ?
  ଉତ୍ତର: ଇନ୍ଦ୍ର, ବରୁଣ, ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ

• ପ୍ରଶ୍ନ: ଋତର ଧାରଣା କ’ଣ?
  ଉତ୍ତର: ଋତ ବିଶ୍ୱର ନିୟମ କିମ୍ବା ସ୍ୱାଭାବିକ ଶୃଙ୍ଖଳାକୁ ସୂଚାଏ, ଯାହା ବେଦୀୟ ବିଶ୍ୱାସର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ ଥିଲା।

• ପ୍ରଶ୍ନ: ଉପନିଷଦର ମହତ୍ତ୍ୱ କ’ଣ?
  ଉତ୍ତର: ଉପନିଷଦ ଦାର୍ଶନିକ ଗ୍ରନ୍ଥ, ଯେଉଁଥିରେ ଆତ୍ମା ଓବ୍ରହ୍ମର ସ୍ୱରୂପ ବିଷୟରେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରାଯାଇଛି।

• ପ୍ରଶ୍ନ: କେଉଁ ବେଦୀୟ ଗ୍ରନ୍ଥ ଜାଦୁକାରୀ ଓ ବ୍ୟବହାରିକ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ?
  ଉତ୍ତର: ଅଥର୍ବବେଦ

• ପ୍ରଶ୍ନ: ବେଦୀୟ ଲୋକମାନଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ବୃତ୍ତି କ’ଣ ଥିଲା?
  ଉତ୍ତର: କୃଷି ଓ ଗୋପାଳନ

• ପ୍ରଶ୍ନ: ବେଦୀୟ ଯୁଗରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ଭୂମିକା କ’ଣ ଥିଲା?
  ଉତ୍ତର: ସେମାନେ ପୁଜାରି ଶ୍ରେଣୀ ଥିଲେ ଓଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ବଳିଦାନ କରୁଥିଲେ।