ମୁଘଳ ଯୁଗ

1. ମୁଘଳ ଯୁଗର ସ୍ଥାପନା ଓ ପ୍ରଥମ ପାଣିପଟ ଯୁଦ୍ଧ

• ପ୍ରଥମ ପାଣିପଟ ଯୁଦ୍ଧ (1526):
  • ବାବର (ମୁଘଳ) ଓଇବ୍ରାହିମ ଲୋଦି (ଦିଲ୍ଲି ସୁଲତାନତ) ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିଲା।
  • ପରିଣାମ: ବାବରଙ୍କ ବିଜୟ ଭାରତରେ ମୁଘଳ ଶାସନ ସ୍ଥାପିଲା।
  • ଗୁରୁତ୍ୱ: ଭାରତରେ ମୁଘଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଆରମ୍ଭ ସୂଚିତ କଲା।
  • ବାବରଙ୍କ ବିଜୟର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ:
    • କାନନ ଓଗନପାଉଡର ବ୍ୟବହାର।
    • ଉତ୍ତମ ଯୁଦ୍ଧକୌଶଳ ଓ ମନୋବଳ।
    • ସଫାଭି ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଓକାବୁଲର ସମର୍ଥନ।

2. ଶାସକ - ବାବର ଓ ହୁମାୟୁନ

ବାବର (1526–1530)

• ମୁଘଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା।
• ଉତ୍ପତ୍ତି: ଉଜବେକିସ୍ତାନ, ତିମୁର ଓ ଚିଙ୍ଗିଜ ଖାଁଙ୍କ ବଂଶଜ।
• ମୁଖ୍ୟ କୃତିତ୍ୱ:
  • ଦିଲ୍ଲି ଓ ଆଗ୍ରା ଜିତିଲେ।
  • ବାବରନାମା (ଆତ୍ମଜୀବନୀ) ଲେଖିଲେ।
• ମୃତ୍ୟୁ: 1530 ରେ ଦେହାନ୍ତ, ପରେହୁମାୟୁନ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ହେଲେ।

ହୁମାୟୁନ (1530–1540)

• ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ:
  • 1540 ରେ ସେର ଶାହ ସୁରୀଙ୍କ ନିକଟରୁ ଦିଲ୍ଲି ହରାଇଲେ।
  • ସମରକନ୍ଦକୁ ନିବାସ ବିତାରିଲେ।
• ପୁନଃସ୍ଥାପନ:
  • ପାରସିକ ସଫାଭିଦଙ୍କ ସହାୟତାରେ 1555 ରେ ଦିଲ୍ଲି ଫେରି ପାଇଲେ।
  • 1556 ରେ ଦେହାନ୍ତ, ପରେ ଅକବର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ହେଲେ।

3. ସେର ଶାହ ସୁରୀର ଉତ୍ଥାନ - ବିଲଗ୍ରାମ ଓ କନ୍ନୌଜ ଯୁଦ୍ଧ, ସୁରୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ସ୍ଥାପନା

• ଶେର ଶାହ ସୁରି:
  • ହୁମାୟୁନଙ୍କର ପରାଜୟ ପରେ କ୍ଷମତାକୁ ଆସିଥିବା ଏକ ଆଫଗାନ ଶାସକ।
• ଯୁଦ୍ଧ:
  • ବିଲଗ୍ରାମ ଯୁଦ୍ଧ (1529): ଶେର ଶାହ ହୁମାୟୁନଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କଲେ।
  • କନ୍ନୌଜ ଯୁଦ୍ଧ (1540): ଶେର ଶାହ ହୁମାୟୁନଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କଲେ।
• ସୁରି ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ସ୍ଥାପନ:
  • ରାଜଧାନୀ: ଦିଲ୍ଲୀ ଓ ସାସାରାମ।
  • ସଂସ୍କାର: ଭୂମି ରାଜସ୍ୱ ବ୍ୟବସ୍ଥା,ରାସ୍ତା,ମୁଦ୍ରା।
  • 1545 ରେ ମୃତ୍ୟୁ, ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଜଲାଲୁଦ୍ଦିନ ଫିରୋଜ ଶାହ।

4. ସୁରି ସାମ୍ରାଜ୍ୟ - ଅର୍ଥନୀତି, ସମାଜ, ରାଜନୀତି

5. ମୁଗଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ପୁନଃସ୍ଥାପନା ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ପାଣିପାଟ ଯୁଦ୍ଧ

• ଦ୍ୱିତୀୟ ପାଣିପାଟ ଯୁଦ୍ଧ (1556):
  • ଅକବର (ମୁଗଳ) ଓହେମୁ (ସୁରି) ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ।
  • ପରିଣାମ: ଅକବରଙ୍କ ବିଜୟ ମୁଗଳ ଶାସନ ପୁନଃସ୍ଥାପିତ କଲା।
  • ମହତ୍ତ୍ୱ: ସୁରି ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଅନ୍ତ ଓ ମୁଗଳ ଶାସନର ପୁନଃସ୍ଥାପନା ସୂଚିତ କଲା।
• ମୁଖ୍ୟ କାରଣ:
  • ଅକବରଙ୍କର କୌଶଳ ଯୋଜନା ଓସେନା ଶକ୍ତି।
  • ହେମୁଙ୍କର ଆକାଂକ୍ଷା ଓସମର୍ଥନ ଅଭାବ।

6. ଶାସକମାନେ - ଅକବର, ଜହାଙ୍ଗୀର, ଶାହଜହାଁ, ଔରଙ୍ଗଜେବ

ଅକବର (୧୫୫୬–୧୬୦୫)

• ମୁଖ୍ୟ ନୀତିଗୁଡ଼ିକ:
  • ଦିନ-ଇ-ଇଲାହି (ଈଶ୍ୱରୀୟ ଧର୍ମ)।
  • ଭୂମି ରାଜସ୍ୱ ବ୍ୟବସ୍ଥା (ଜବତି ବ୍ୟବସ୍ଥା)।
  • ମନସବଦାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା।
• ଉପଲବ୍ଧିଗୁଡ଼ିକ:
  • ମୁଗଳ ଶାସନକୁ ସୁଦୃଢ଼ କଲେ।
  • ଧର୍ମ ସହିଷ୍ଣୁତାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେଲେ।
  • ଫତେହପୁର ସିକ୍ରି ନିର୍ମାଣ କଲେ।
• ମୃତ୍ୟୁ: ୧୬୦୫,ଜହାଙ୍ଗୀର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ହେଲେ।

ଜହାଙ୍ଗୀର (୧୬୦୫–୧୬୨୭)

• ମୁଖ୍ୟ ନୀତିଗୁଡ଼ିକ:
  • ଧର୍ମ ସହିଷ୍ଣୁତା ଜାରି ରଖିଲେ।
  • ଜାଗିରଦାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା।
  • କଳା ଓ ସଂସ୍କୃତିକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେଲେ।
• ମୃତ୍ୟୁ: ୧୬୨୭,ଶାହଜାହାଁ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ହେଲେ।

ଶାହଜାହାଁ (୧୬୨୮–୧୬୫୮)

• ମୁଖ୍ୟ ନୀତିଗୁଡ଼ିକ:
  • ତାଜ ମହଲ ନିର୍ମାଣ କଲେ।
  • ମୁଗଳ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ବିସ୍ତାର କଲେ।
  • କେନ୍ଦ୍ରିକୃତ ପ୍ରଶାସନ ଜାରି ରଖିଲେ।
• ମୃତ୍ୟୁ: ୧୬୫୮,ଔରଙ୍ଗଜେବ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ହେଲେ।

ଔରଙ୍ଗଜେବ (୧୬୫୮–୧୭୦୭)

• ମୁଖ୍ୟ ନୀତିଗୁଡ଼ିକ:
  • କଠିନ ଇସଲାମୀ ନିୟମ।
  • ଜିଜିଆ କର ଅଣ-ମୁସଲମାନଙ୍କ ଉପରେ।
  • ଅଣ-ମୁସଲମାନଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ।
• ଉପଲବ୍ଧିଗୁଡ଼ିକ:
  • ମୁଗଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟକୁ ଗୁଜରାଟ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାର କଲେ।
  • ବାଦଶାହୀ ମସଜିଦ ନିର୍ମାଣ କଲେ।
• ମୃତ୍ୟୁ: ୧୭୦୭,ମୁହମ୍ମଦ ଆଜମ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ହେଲେ।

୭. ମନସବଦାରୀ ଓ ଜାଗିରଦାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା

ମନସବଦାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା

• ପରିଭାଷା: ସାମରିକ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା।
• ମୁଖ୍ୟ ବିଶେଷତା:
  • ପଦ (ମନସବ) ଦ୍ୱାରା ସାମରିକ ଶକ୍ତି ନିର୍ଧାରିତ ହୁଏ।
  • ଜାତ ଓସାଓାର ପଦ।
  • ମନସବଦାରମାନେ****ଭୂମି ରାଜସ୍ୱରେ ବେତନ ପାଉଥିଲେ।
• ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ:କେନ୍ଦ୍ରିକୃତ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓସାମରିକ ଶକ୍ତି ରଖିବା।

ଜାଗିରଦାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା

• ପରିଭାଷା: ଭୂମି ଅନୁଦାନ ବ୍ୟବସ୍ଥା।
• ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:
  • ଜାଗିରଦାରମାନେ ଭୂମିବେତନ ବଦଳରେ ପାଇଥାନ୍ତି।
  • ଭୂମିରୁ ରାଜସ୍ୱ****ସେନା ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ଖର୍ଚ୍ଚ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
  • ମନସବଦାର ଓଜାଗିରଦାର ମିଶିଦ୍ୱୈତ ବ୍ୟବସ୍ଥା।
• ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ: ପ୍ରଶାସନରେବିଶ୍ୱାସଶୀଳତା ଓଦକ୍ଷତା ନିଶ୍ଚିତ କରିବା।

8. ମୁଘଳ ଯୁଗରେ ସମାଜ ଓ ଅର୍ଥନୀତି

ସମାଜ

• ସାମାଜିକ ସଂରଚନା:
  • ଜମିଦାର,ମନସବଦାର,ଜାଗିରଦାର,ଚାଷୀ, ଶିଳ୍ପୀ,ଧର୍ମଗୁରୁ।
• ସାଂସ୍କୃତିକ ଅବଦାନ:
  • ଫାରସୀ ଭାଷା ଓସାହିତ୍ୟ।
  • ସ୍ଥାପତ୍ୟ (ଉଦାହରଣ: ତାଜମହଲ)।
  • ଚିତ୍ରକଳା ଓ ସଙ୍ଗୀତ।

ଅର୍ଥନୀତି

• ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:
  • ଭୂମି ରାଜସ୍ୱ ବ୍ୟବସ୍ଥା (ଜବତୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା)।
  • ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ବ୍ୟାପାର ବିସ୍ତାର ପାଇଲା।
  • ମୁଦ୍ରା ମାନକୀକୃତ ହେଲା।
  • ନଗରୀକରଣ ଓବଜାର ସହର।
• ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କର:
  • ଚଉଥ,ସରଦେଶମୁଖୀ,ଜିଜିଆ,ଖରାଜ।

9. ପରବର୍ତ୍ତୀ ମୁଘଳ

• ପ୍ରଧାନ ଶାସକ:
  • ମୁହମ୍ମଦ ଶାହ (୧୭୧୯–୧୭୪୮): ମୁଘଳ ଶକ୍ତି ପତନ।
  • ଅହମଦ ଶାହ ଦୁର୍ରାଣୀ (୧୭୪୮–୧୭୫୪): ଆଫଗାନ ଆକ୍ରମଣ।
  • ଶାହ ଆଲମ୍ ଦ୍ୱିତୀୟ (୧୭୫୪–୧୮୦୬): ଦୁର୍ବଳ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ କର୍ତ୍ତୃପତ୍ୟ।
• ପତନର କାରଣ:
  • ଅନ୍ତର୍କଳେଶ।
  • କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଅଭାବ।
  • ବାହ୍ୟ ଆକ୍ରମଣ (ଉଦାହରଣ:ଅହମଦ ଶାହ ଦୁର୍ରାଣୀ)।
  • ଅର୍ଥନୈତିକ ପତନ।

10. ମୁଘଳ ଯୁଗରେ ପୁସ୍ତକ ଓ ଲେଖକ

• ଆବୁଲ୍-ଫଜଲ୍: ଅକବରଙ୍କର ଶାସନକାଳର ଇତିହାସକାର।
• ଗୁଲବଦନ ବେଗମ: ମହିଳା ଇତିହାସକାର।
• ମିର୍ଜା ହୈଦର ଦିହଲି: ମୁଗଳ ଇତିହାସର ଚିତ୍ରକାର।