ଗୁପ୍ତ ଯୁଗ

ଉତ୍ପତ୍ତି

• ସମୟ କାଳ: ୩୨୦ CE – ୫୫୦ CE
• ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା: ଶ୍ରୀ ଗୁପ୍ତ (ପ୍ରଥମ ଗୁପ୍ତ ଶାସକ ବୋଲି ବିବେଚିତ)
• ରାଜଧାନୀ: ପାଟଲିପୁତ୍ର (ଆଧୁନିକ ପଟନା)
• ଉତ୍ପତ୍ତି: ଗୁପ୍ତମାନେ ମଗଧ ଅଞ୍ଚଳର ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କ୍ଷତ୍ରିୟ କୁଳ ଥିଲେ।
• ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ: ସାତବାହନ ଓ କୁଶାଣ ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ପୂର୍ବତନ ଶାସକ ବଂଶ ଥିଲେ।
• ବିସ୍ତାର: ଗୁପ୍ତ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ସେନା ବିଜୟ ଓ କୌଶଳ ସମ୍ପର୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ବିସ୍ତାର ପାଇଲା।

ରାଜାମାନେ

ସମାଜ

• ଜାତି ବ୍ୟବସ୍ଥା: ଗୁପ୍ତ ଯୁଗରେ ବର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା (ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର) ସଂସ୍ଥାପିତ ହେଲା।
• ସାମାଜିକ ଚଳନଶୀଳତା: ସୀମିତ ସାମାଜିକ ଚଳନଶୀଳତା, କିନ୍ତୁ କେତେକ ନିମନ୍ତେ ପେଶା ପ୍ରତି ନମ୍ୟତା ଥିଲା।
• ମହିଳା: ପୂର୍ବ ଯୁଗ ତୁଳନାରେ ଗୁପ୍ତ ଯୁଗରେ ମହିଳାଙ୍କ ସ୍ଥିତି ପ୍ରକୃତରେହ୍ରାସ ପାଇଲା।
• ଶିକ୍ଷା: ଶିକ୍ଷା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଉଥିଲା; ସଂସ୍କୃତ ଶିକ୍ଷା ଓ ପ୍ରଶାସନର ଭାଷା ଥିଲା।
• ଧର୍ମ: ହିନ୍ଦୂ ଧର୍ମ ପ୍ରଧାନ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ବୌଦ୍ଧ ଓ ଜୈନ ଧର୍ମର ଅନୁଯାୟୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।

ଅର୍ଥନୀତି

• କୃଷି: ପ୍ରଧାନ ଆୟ ଉତ୍ସ; ଇସ୍ପାତ ଯନ୍ତ୍ର ଓ ହଳ ବ୍ୟବହାର ଫଳରେ ଉତ୍ପାଦନଶୀଳତା ବଢ଼ିଲା।
• ବାଣିଜ୍ୟ: ମଧ୍ୟ ଏସିଆ, ଚୀନ୍ ଓ ରୋମାନ୍ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ସହିତ ବ୍ୟାପକ ବାଣିଜ୍ୟ ହେଉଥିଲା।
• ମୁଦ୍ରା: ମାନକ ମୁଦ୍ରା (ଗୁପ୍ତ ମୁଦ୍ରା) ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ଥାୟିତ୍ୱ ସୁବିଧା କଲା।
• କର ବ୍ୟବସ୍ଥା: ହାଲୁକା କର ଓ ଦକ୍ଷ ରାଜସ୍ୱ ସଂଗ୍ରହ।
• ଶିଳ୍ପ: ବସ୍ତ୍ର, କାମଳା ଓ ଧାତୁଶିଳ୍ପ ଭଳି ଶିଳ୍ପର ବିକାଶ ହେଲା।
• ବଜାର: ସୁବିଧା ସମ୍ପନ୍ନ ବଜାର (ହାଟ) ଓ ବାଣିଜ୍ୟିକ କେନ୍ଦ୍ର ଥିଲା।

ରାଜନୈତିକ ଗଠନ

• କେନ୍ଦ୍ରୀକୃତ ପ୍ରଶାସନ: ସମ୍ରାଟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ।
• ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା: ରାଜସ୍ୱ, ଆଇନ ଓ ସେନା ପାଇଁ ଅଧିକାରୀମାନେ ଥିବା ଏକ ସୁସଂଗଠିତ ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା।
• ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଶାସନ: ଜିଲ୍ଲା (ପ୍ରଦେଶ) ଓ ଗ୍ରାମ (ଗ୍ରାମ) ଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ଥାନୀୟ ଅଧିକାରୀମାନେ ଶାସନ କରୁଥିଲେ।
• ସେନା: ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ସୁସଂଗଠିତ ସେନା; ହାତୀ, ଅଶ୍ୱାରୋହୀ ଓ ପାଦତିନି ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ।
• ଆଇନ ବ୍ୟବସ୍ଥା: ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରର ନୀତି ଉପରେ ଆଧାରିତ (ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୋଇନଥିଲା)।
• ଉତ୍ତରାଧିକାର: ସାଧାରଣତଃ ବଂଶାନୁଗତ, କିନ୍ତୁ କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦତ୍ତକ ଗ୍ରହଣ (ଉଦାହରଣ: ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ପ୍ରଥମ ଓ ସମୁଦ୍ରଗୁପ୍ତ)।

କଳା ଓ ସଂସ୍କୃତି ଅବଦାନ

• ସାହିତ୍ୟ: ସଂସ୍କୃତ ସାହିତ୍ୟର ଉତ୍କର୍ଷ; କାମସାସ୍ତ୍ର କାଲିଦାସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ରଘୁବଂଶ, ଓ ନଳ ଚରିତ୍ର ପରି କୃତି।
• ଦର୍ଶନ: ହିନ୍ଦୁ ଦର୍ଶନର ଉନ୍ନତି; କୁମାରିଳ ଭଟ୍ଟ ଓ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କ କୃତି।
• ସ୍ଥାପତ୍ୟ: ମନ୍ଦିର ଓ ସ୍ତୂପ ନିର୍ମାଣ; ଦେଓଗଡ଼ର ଦଶାବତାର ମନ୍ଦିର ପ୍ରମୁଖ ଉଦାହରଣ।
• ଶିଳ୍ପ: ଗୁପ୍ତ ଶୈଳୀର ବିକାଶ (ସ୍ୱାଭାବିକ, ସୁନ୍ଦର ଓ ବାସ୍ତବବାଦୀ); ସାରନାଥର ବୁଦ୍ଧ ମୂର୍ତ୍ତି ଉଦାହରଣ।
• ଚିତ୍ରକଳା: ଗୁପ୍ତ କଳା ଶୈଳୀର ଉଦ୍ଭବ; ଫ୍ରେସ୍କୋ ଓ ମିନିଏଚର୍।
• ସଙ୍ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟ: ପ୍ରଦର୍ଶନ କଳାର ପୋଷକ; କାମସାସ୍ତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖ।
• ବିଜ୍ଞାନ ଓ ଗଣିତ: ଆର୍ଯ୍ୟଭଟ (ଗଣିତ, ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନ), ଓ ବରାହମିହିର (ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନ, ଜ୍ୟୋତିଷ)ଙ୍କ ଅବଦାନ।

ପତନ

• କାରଣମାନେ:
  • ହୁଣ ଆକ୍ରମଣ: ହୁଣମାନେ (ଧଳା ହୁଣ) ୫ମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଆକ୍ରମଣ କରି ସାମ୍ରାଜ୍ୟକୁ ଦୁର୍ବଳ କଲେ।
  • ଅନ୍ତର୍କଳହ: ଉତ୍ତରାଧିକାର ବିବାଦ ଓ ଦୁର୍ବଳ ଶାସକମାନେ ଖଣ୍ଡିତ କରିଥିଲେ।
  • ଅର୍ଥନୈତିକ ପତନ: ବ୍ୟାପାର ଓ କୃଷି ଉତ୍ପାଦନରେ ହ୍ରାସ।
  • ବାହ୍ୟ ଚାପ: ବିଭିନ୍ନ ଉପଜାତିର ଆକ୍ରମଣ ଓ ନୂତନ ଶକ୍ତିର ଉଦୟ।
• ମୁଖ୍ୟ ଘଟଣାମାନେ:
  • ସ୍କନ୍ଦଗୁପ୍ତଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ (୪୯୫ CE): ଗୁପ୍ତ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଅନ୍ତର ଆରମ୍ଭର ସୂଚନା ଦେଲା।
  • ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ବିଭାଜନ: ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଛୋଟ ରାଜ୍ୟମାନେ ଖଣ୍ଡିତ ହେଲା।
  • ଗୁପ୍ତ ଶାସନର ଅନ୍ତ: ୫୫୦ CE ସୁଦ୍ଧା ଗୁପ୍ତ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଏକ ଏକୀକୃତ ସଂସ୍ଥା ଭାବେ ବିଲୁପ୍ତ ହେଲା।
• ଉତ୍ତରାଧିକାର: ଗୁପ୍ତ ଯୁଗକୁ ଏହାର ସାଂସ୍କୃତିକ, ବୈଜ୍ଞାନିକ ଓ ସାହିତ୍ୟିକ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଭାରତର “ସୁନେଳି ଯୁଗ” ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।