ଭାରତୀୟ ଆର୍ଥିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା
ଭାରତୀୟ ଆର୍ଥିକ ତନ୍ତ୍ର
ଭାରତୀୟ ଆର୍ଥିକ ତନ୍ତ୍ର ଏକ ଜଟିଳ ଓ ସତତ ବିକଶିତ ହେଉଥିବା ପରିସର, ଯାହା ଦେଶର ଆର୍ଥିକ ବୃଦ୍ଧି ଓ ଉନ୍ନତିରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ନିଭାଏ। ଏହା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ସଂସ୍ଥା, ବଜାର ଓ ଯନ୍ତ୍ରକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରେ, ଯାହା ସଞ୍ଚୟକାରୀ ଓ ଋଣଗ୍ରହୀତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅର୍ଥ ପ୍ରବାହକୁ ସୁବିଧା କରେ। ଏଠାରେ ଭାରତୀୟ ଆର୍ଥିକ ତନ୍ତ୍ରର ପ୍ରଧାନ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକର ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି:
1. ଆର୍ଥିକ ସଂସ୍ଥାନମାନେ:
- ଭାରତୀୟ ରିଜର୍ଭ ବ୍ୟାଙ୍କ (RBI): ଭାରତର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ, ଦେଶର ମୁଦ୍ରାନୀତି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ବିଦେଶୀ ବିନିମୟ ଭଣ୍ଡାର ପରିଚାଳନା ଓ ବ୍ୟାଙ୍କିଂ ତନ୍ତ୍ର ଉପରେ ନିଗ୍ରହ ରଖିବା ଦାୟିତ୍ୱ ନିଅଇଛି।
- ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନେ: ଏଥିରେ ସରକାରୀ କ୍ଷେତ୍ର ବ୍ୟାଙ୍କମାନେ, ବେସରକାରୀ କ୍ଷେତ୍ର ବ୍ୟାଙ୍କମାନେ ଓ ବିଦେଶୀ ବ୍ୟାଙ୍କମାନେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ, ଯେଉଁମାନେ ଆମନ୍ତ୍ରଣ, ଋଣ ଓ ଅର୍ଥ ପ୍ରଦାନ ତନ୍ତ୍ର ଭଳି ବିଭିନ୍ନ ଆର୍ଥିକ ସେବା ଦିଅନ୍ତି।
- ବ୍ୟାଙ୍କିଂ ବ୍ୟତୀତ ଆର୍ଥିକ କମ୍ପାନି (NBFC): ଏହି ସଂସ୍ଥାନମାନେ ଆର୍ଥିକ ସେବା ଦିଅନ୍ତି କିନ୍ତୁ ବ୍ୟାଙ୍କିଂ ଲାଇସେନ୍ସ ଧାରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏଥିରେ ଘର ଫାଇନାନ୍ସ କମ୍ପାନି, ବିନିଯୋଗ କମ୍ପାନି ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଫାଇନାନ୍ସ ସଂସ୍ଥାନ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
- ବୀମା କମ୍ପାନିମାନେ: ଏହି କମ୍ପାନିମାନେ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ବ୍ୟବସାୟ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଝୁକିରୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ପାଇଁ ବୀମା ପଲିସି ଦିଅନ୍ତି।
- ମ୍ୟୁଚୁଆଲ ଫଣ୍ଡ: ଏଗୁଡ଼ିକ ବିନିଯୋଗ ଯାନ, ଯେଉଁମାନେ ବିନିଯୋଗକାରୀମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଅର୍ଥ ସଂଗ୍ରହ କରି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବିବିଧ ପୋର୍ଟଫୋଲିଓର ସେୟାର, ବଣ୍ଡ ଓ ଅନ୍ୟ ସମ୍ପତ୍ତିରେ ବିନିଯୋଗ କରନ୍ତି।
- ପେନ୍ସନ ଫଣ୍ଡ: ଏହି ଫଣ୍ଡମାନେ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ପେନ୍ସନ ଅଂଶଦାନ ପରିଚାଳନା କରି ଓ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଲାଭ ଆଣିବା ପାଇଁ ବିନିଯୋଗ କରି ଅବସର ସୁବିଧା ଦିଅନ୍ତି।
2. ଆର୍ଥିକ ବଜାର:
- ମଣି ମାର୍କେଟ୍: ଏହି ବଜାର ଟ୍ରେଜରି ବିଲ୍, କମର୍ଶିଆଲ୍ ପେପର୍ ଏବଂ ସର୍ଟିଫିକେଟ୍ ଅଫ୍ ଡିପୋଜିଟ୍ ଭଳି ସ୍ୱଳ୍ପମ୍ୟାଧ୍ୟ ଋଣ ସାଧନଗୁଡ଼ିକ ସହିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
- କ୍ୟାପିଟାଲ୍ ମାର୍କେଟ୍: ଏହି ବଜାର ଦୀର୍ଘମ୍ୟାଧ୍ୟ ଋଣ ସାଧନ (ବଣ୍ଡ୍) ଏବଂ ଇକ୍ୱିଟି ଶେଆର୍ (ଷ୍ଟକ୍) ସହିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
- ବିଦେଶୀ ବିନିମୟ ବଜାର: ଏହି ବଜାର ବିଭିନ୍ନ ମୁଦ୍ରାର ବ୍ୟବସାୟ ସୁବିଧା ଦିଏ।
- ଡେରିଭେଟିଭ୍ ବଜାର: ଏହି ବଜାର ଏପରି ଆର୍ଥିକ ସାଧନ (ଡେରିଭେଟିଭ୍) ସହିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ଯାହା ଷ୍ଟକ୍, ବଣ୍ଡ୍ କିମ୍ବା କମୋଡିଟି ଭଳି ଆଧାର ସମ୍ପତ୍ତିରୁ ଏହାର ମୂଲ୍ୟ ପାଏ।
3. ଆର୍ଥିକ ସାଧନ:
- ଡିପୋଜିଟ୍: ଏଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟକ୍ତି ଏବଂ ବ୍ୟବସାୟମାନେ ବ୍ୟାଙ୍କ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଆର୍ଥିକ ସଂସ୍ଥାମାନେ ନିକଟରେ ରଖିଥିବା ଅର୍ଥ।
- ଋଣ: ଏଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟକ୍ତି ଏବଂ ବ୍ୟବସାୟମାନେ ବ୍ୟାଙ୍କ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଆର୍ଥିକ ସଂସ୍ଥାମାନେ ଠାରୁ ଧାର କରିଥିବା ଅର୍ଥ।
- ବଣ୍ଡ୍: ଏଗୁଡ଼ିକ ସରକାର ଏବଂ କର୍ପୋରେସନ୍ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଥ ସଂଗ୍ରହ ପାଇଁ ଜାରି କରାଯାଇଥିବା ଋଣ ସାଧନ।
- ଷ୍ଟକ୍: ଏଗୁଡ଼ିକ ଏକ କମ୍ପାନିର ମାଲିକାନା ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରେ ଏବଂ ଶେଆର୍ ଧାରକମାନେ ଭୋଟ୍ ଅଧିକାର ଏବଂ କମ୍ପାନିର ଲାଭର ଏକ ଅଂଶ ପାଆନ୍ତି।
- ମ୍ୟୁଚୁଆଲ୍ ଫଣ୍ଡ୍: ଏଗୁଡ଼ିକ ଏପରି ବିନିଯୋଗ ଯାନ ଯାହା ବିନିଯୋଗକାରୀମାନେ ଠାରୁ ଅର୍ଥ ସଂଗ୍ରହ କରେ ଏବଂ ଏହାକୁ ଷ୍ଟକ୍, ବଣ୍ଡ୍ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସମ୍ପତ୍ତିର ବିବିଧ ପୋର୍ଟଫୋଲିଓରେ ବିନିଯୋଗ କରେ।
- ଡେରିଭେଟିଭ୍: ଏଗୁଡ଼ିକ ଏପରି ଆର୍ଥିକ ସାଧନ ଯାହା ଷ୍ଟକ୍, ବଣ୍ଡ୍ କିମ୍ବା କମୋଡିଟି ଭଳି ଆଧାର ସମ୍ପତ୍ତିରୁ ଏହାର ମୂଲ୍ୟ ପାଏ।
୪. ନିୟାମକ କାଠାମୋ:
- ଭାରତୀୟ ରିଜର୍ଭ ବ୍ୟାଙ୍କ (RBI): କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ବ୍ୟାଙ୍କିଂ ତନ୍ତ୍ରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ବିଦେଶୀ ବିନିମୟ ସଞ୍ଚୟ ପରିଚାଳନା ଓ ଆର୍ଥିକ ବଜାର ଉପରେ ନଜର ରଖିବା ଦାୟିତ୍ୱ ନିଅଇଛି।
- ଭାରତୀୟ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ଓ ବିନିମୟ ବୋର୍ଡ (SEBI): ଏହି ନିୟାମକ ସଂସ୍ଥା ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ବଜାର, ସେଥିମଧ୍ୟରେ ଷ୍ଟକ ଏକ୍ସଚେଞ୍ଜ ଓ ମ୍ୟୁଚୁଆଲ ଫଣ୍ଡକୁ ଦେଖିଥାଏ।
- ଭାରତୀୟ ବୀମା ନିୟାମକ ଓ ବିକାଶ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ (IRDAI): ଏହି ସଂସ୍ଥା ଭାରତର ବୀମା ଶିଳ୍ପକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।
- ପେନ୍ସନ ଫଣ୍ଡ ନିୟାମକ ଓ ବିକାଶ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ (PFRDA): ଏହି କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ ଭାରତର ପେନ୍ସନ ଫଣ୍ଡ ଶିଳ୍ପକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।
ଭାରତୀୟ ଆର୍ଥିକ ତନ୍ତ୍ର ଅର୍ଥନୀତି ଓ ଏହାର ସଂଶ୍ଳିଷ୍ଟମାନଙ୍କ ବଦଳୁଥିବା ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ ପାଇଁ ନିରନ୍ତର ବିକାଶ ପାଉଛି। ଆର୍ଥିକ ସମାବେଶନକୁ ଉତ୍ସାହିତ, ଆର୍ଥିକ ସାକ୍ଷରତା ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଓ ଆର୍ଥିକ ତନ୍ତ୍ରର ସ୍ଥାୟିତ୍ୱ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରି ଭାରତ ଟିକାଉ ଆର୍ଥିକ ବୃଦ୍ଧି ଓ ବିକାଶ ଲକ୍ଷ୍ୟ ରଖିଛି।
BETA
